Europa berriro ere lehen postuetan ageri da Global Innovation Index (GII) 2026 zerrendan: munduko hamar ekonomia berritzaileenetatik sei eta hogeita bost aurrenekoetatik hamalau Europako enpresak dira, Jabetza Intelektualaren Munduko Erakundeak (OMPI) irailaren 29an argitaratutako sailkapenaren arabera. Lidertza hori, ordea, ez dator bat Europak arrisku kapitalean duen garrantzian: txostenaren arabera, Europak munduko balioaren %9,9 hartuko du aurten, eta Ipar Amerikak, aldiz, %72,6. Arazoa, beraz, ez da horrenbeste jakintza sortzea, baizik eta jakintza horren bidez eskalatzeko gai izango diren enpresak sortzea.
Zer ari da aldatzen munduko berrikuntzan?
Txostenaren arabera, gaur egun baliabideak gehiago dira, baina kontzentratuago ere badaude. Jakintzan gero eta gehiago inbertitzen da: munduko I+G %4,7 hazi zen 2024an, eta Txinak, gutxigatik izan arren, gainditu egin zituen Estatu Batuak guztizko gastuan. Orobat, I+G arloan gehien gastatzen duten enpresen inbertsioa inoizko handiena izan zen 2025ean: 1,5 bilioi dolarrekoa. Arrisku kapitala % 27,9 handitu zen 2025ean, baina AAk hartu zuen horren balioaren % 53. 2026ko lehen seihilekoan %77ra iritsi zen portzentaje hori. Aldiz, eragiketen kopurua erori egin zen laugarren urtez jarraian. Ez dira baliabideak falta; kontzentratu egiten dira, gero eta gehiago, teknologia, enpresa eta eragiketa gutxi batzuetan.
Deep science-ko enpresak non geratzen dira ez atzera ez aurrera?
Edizio honetako gai bereziak deep science-ko enpresak aztertzen ditu, aurrerapen zientifikoetatik eta mugako ikerkuntzatik sortuak, besteak beste, material aurreratuen, energiaren, bioteknologiaren edo erdieroaleen esparruetan. Dealroom-ek landutako aztarnari berri batek arrisku kapitalaren bultzadarekin 2000. urteaz geroztik sortu diren 30.000 enpresa baino gehiago identifikatu ditu. Lanaren ondorio nagusia da botila lepo nagusia jada ez dela asmatzea, industrializatzea baizik: aurrerapen zientifikoak eta proiektu pilotuak soluzio komertzial eta enpresa errentagarri bihurtzea. Arazo horren adibide argia da Europa: identifikatutako enpresen % 5 soilik daude fase aurreratuan, eta Ipar Amerikan, aldiz, % 15.
Europako Batzordea antzeko ondorio batera iritsi da urriaren 1ean argitaratutako txosten batean: Europak indar zientifiko izaten jarraitzen du, baina arrakasta gutxiago du sendotasun horren bidez teknologia estrategikoak sortzeko, merkatuko lidertza eskuratzeko edo produktibitatea hazteko garaian. Oztopoen artean, honako hauek aipatzen ditu: finantzaketa, jakintzaren balioztatzea eta hedapen teknologikoa. Traba horiek zaildu egiten dute aurkikuntzak merkatura iristea.
Zer gertatzen ari da Euskadin?
GII lan horrek herrialdeak neurtzen ditu eta haren aztarnariak ez du bereizitako daturik ematen Euskadirako. Euskadi bertako iturriek, nahiz eta definizio desberdinak erabili eta deep science-ko enpresen ibilbidea zuzenean jarraitzeko aukerarik ez eman, diagnostikoarekin bat datozen zantzuak, bai, ematen dituzte.
Euskadik oinarri zientifiko sendoa du: 2024an 8.190 argitalpen sortu zituen, % 64 lehen kuartileko aldizkarietan, 2020. urtean baino ia % 10 gehiago. Alabaina, sendotasun horrek ez du bermatzen ikerkuntzaren emaitzak hazteko gai diren enpresa bihurtuko direnik. Dealroom-ekin 2021-2025rako landutako Up! Euskadi plataformako datuek trantsizio horren zenbait zantzu agertzen dituzte: haziaren aurreko (pre-seed) txandetan urteko inbertsioak 6,5 milioi inguruan eusten dio; B Serieko txandetan erakarritakoak 2021eko antzeko mailetan jarraitzen du, eta kapitalaren ehuneko esanguratsu bat eragiketa gutxitan metatzen da.
Eskalatzeko, ezinbestekoa da eskari goiztiarra egotea eta soluzioak baldintza errealetan balioztatuko dituzten lehen bezeroak izatea. GIIak nabarmendutako palanketako bat berrikuntzaren erosketa publikoa da. 2018 eta 2023 arteko euskal lizitazioen % 1,64 izan zen horri loturikoa, eta Europan % 1,81era heldu zen[1]. Bide horri gehitu behar zaio hazkundea finantzatzeko funtsen bultzada: 2026ko apirilean, Eusko Jaurlaritzak Hazten Scale-up eratu zuen, 50 milioi euroko funts bat euskal startup enpresen hazkundea azkartzeko, Europako Batzordeak bultzatutako Scaleup Europe Fund funtsaren ildo berean.
Proiektu pilotuak nola bihurtuko ditugu enpresa?
Baldin eta industrializazioa bada galga nagusia, ez da nahikoa zientzia sortzea; horrez gain, behar dira probak egiteko azpiegiturak eta planta pilotu partekatuak, zertifikaziorako gaitasuna eta lehen bezero gisa jarduteko prest dagoen industria. Erronka horri aurre egiteko, euskal sistemak teknologia eta ikerketa zentroen sare bat dauka, baita manufaktura-industrien oinarri sendo bat ere. Enpresa berriei gaitasun eta baliabide horiek erabiltzeko aukera erraztu behar zaie, industria-produkziorako bidea egin dezaten. Horretan datza aukera.
Euskadirako, G-IIaren gomendioak honetan laburtzen dira funtsean: laborategitik merkatura doan kate guztia sendotu behar da; hau da, transferentzia profesionalizatu behar da, azpiegiturak baliatzeko aukera konpartitu behar da eta eskari goiztiarra, publikoa nahiz pribatua, estimulatu behar da pilotuak eskari errepikakor bihur daitezen. Emandako aurrerapausoak neurtzeko, sortutako enpresa kopurua ez ezik ondorengo emaitzak ere aintzat hartu beharko lirateke, hala nola jarraipenerako inbertsioak edo produkziora iristea zenbatekoak izan diren.
Euskadi 2030 ZTBP planaren testuinguruan, ez da nahikoa galdetzea deep science-ko zenbat enpresa sortzen dituen Euskadik; garrantzitsuagoa da jakitea enpresa horietatik zenbatek egin duten laborategitik piloturako bidea, zenbatek pilotu izatetik merkaturako bidea eta merkatutik industria eskalarako jauzia. ElGII-k ohartarazi du palanka horiek ez dutela bermatzen arrakasta, baina horien faltak, sarritan, enpresak ez atzera ez aurrera geratzea eragiten duela.
[1]COTEC txostena: berrikuntzako bi irizpide gutxienez jasotzen dituzten kontratuen ehunekoa.
