Urte luzez, segurtasun ekonomikoa merkataritzarekin lotutako gaitzat hartu izan da batez ere. Baina ikuspegi hori motz geratu da. Irailaren 29an argitaratutako blog batean, Jerry Sheehanek eta Kévin Magronek, ELGAko Zientzia, Teknologia eta Berrikuntza Zuzendaritzako zuzendariak eta zuzendariordeak, hurrenez hurren, azaltzen dute kezka hori nola hasi den adimen artifizialari, teknologia kuantikoei, erdieroaleei, altzairuari, datuei eta lankidetza zientifikoari buruzko erabakiak gidatzen. Kapital pribatuaren mugimenduak aldaketaren tamaina erakusten du: adimen artifizialeko enpresek munduko arrisku-kapitalaren % 62 bereganatu zuten 2025ean, 2022an baino bi aldiz gehiago. Eztabaida ez da jada zenbat inbertitu behar den soilik, baizik eta nola murriztu mendekotasun estrategikoak, berrikuntza elikatzen duten nazioarteko bideak itxi gabe.
Adimen artifizialetik altzairura: oinarrian arazo bera
ELGAren azterketak bost esparru desberdin hartzen ditu, baina guztietan galdera bera agertzen da. Abangoardiako teknologien esparruan, adimen artifizialaren lehia ez da ereduetan soilik jokatzen: horiek garatzeko beharrezkoak diren konputazio-ahalmena, azpiegiturak eta ikerketa-gaitasunak nork dituen ere erabakigarria da. Antzeko zerbait gertatzen da teknologia kuantikoekin. ELGAko 19 herrialdetan, I+G kuantikoak esleitutako I+G finantzaketan zuen pisua 2015eko % 0,4tik 2023ko % 1,1era igo zen. Egileen arabera, zer gaitasun garatu behar diren, zeintzuk eskura daitezkeen hornitzaile fidagarrien bidez eta zeintzuk eskatzen duten nazioarteko lankidetza erabakitzea gai estrategiko bihurtu da.
Arreta funtsezko intsumoetara bideratzen denean, arazoa balio-kateetan agertzen da argien. 2020tik 2022ra bitartean, ELGAko herrialdeek 49 merkataritza-mendekotasun zituzten erdieroaleen arloan; horietatik 29 Txinarekikoak ziren. Kopuru hori 2012tik 2014ra bitartean erregistratutakoa baino % 53 handiagoa zen. ELGAk ohartarazten duenez, datu horrek ez du esan nahi osagai guztiak norberaren mugen barruan fabrikatu behar direnik, baizik eta mendekotasunak identifikatu eta aztertu behar direla, zeintzuk diren onargarriak eta zeintzuk sor ditzaketen kalteberatasunak hornidura-kateetan etenak gertatzen direnean bereizteko.
Kezka ez da sektore berrietara mugatzen. ELGAren Steel Outlook 2026 txostenak aurreikusten du munduko altzairuaren gehiegizko ekoizpen-ahalmena 745 milioi tonara iritsiko dela 2028an. Halaber, kalkulatzen du 2024an Txinako enpresa ertainak, bere aktiboekiko proportzioan, munduko gainerako herrialdeetako enpresa ertainak baino hamabost aldiz dirulaguntza gehiago jaso zituela. Esparru digitalean, 2023aren hasieran 40 herrialdetan indarrean zeuden datuak lokalizatzeko ehun neurri inguruk erakusten dute informazio-fluxuak zenbateraino ari diren arautzen segurtasun-irizpideen arabera. Mendekotasun hori, Europako ikuspegitik, aurreko artikulu batean aztertu genuen.
Euskadi, mendekotasunen mapa berriaren aurrean
Euskadirentzat, eztabaida horrek ondorio zuzenak ditu. Industria-oinarri sendoa duen ekonomia irekia izanik, beti bertan ekoizten ez diren intsumoak eta teknologiak behar ditu. Aldi berean, beste herrialde batzuetako laguntza publikoek lehia baldintza dezaketen merkatuetan jarduten du. Altzairuak, euskal industria-historiarekin estuki lotuta dagoen sektoreak, gertuko adibide bat eskaintzen du.
2026an birformulatutako Euskadi 2030 ZTBPk dagoeneko jasotzen du ikuspegi-aldaketa horren zati bat. Bere helburu estrategikoen artean dago «euskal industriaren eraldaketa bizkortzea eta haren subiranotasun teknologikoa indartzea». Gainera, adimen artifiziala eta teknologia kuantikoak teknologia estrategikoen artean kokatzen ditu, IBM-Euskadi Quantum Computer Center (BasQ) bezalako azpiegiturekin batera. Horrela, ELGAk planteatutako galderetako bati erantzuten dio planak: zer gaitasun garatzea komeni den bertan. Baina bada beste galdera bat, garrantzi berekoa. Planak berak «balio-kate globaletan duen posizionamendua birplanteatzea» aipatzen du; eztabaida honetara ekarrita, horrek esan nahi du jakin behar dela gaitasun horiek zer bazkide eta hornitzaileren mende dauden, eta mendekotasun horiek zenbateraino dauden kontzentratuta.
Funtsezkoa babestea, harresirik eraiki gabe
ELGAk ez ditu irekitasuna eta babesa elkarren aurkako mutur bateraezin gisa aurkezten. Haren proposamena pragmatikoagoa da: gehiegizko kontzentrazioak identifikatzea, erantzuteko gaitasuna indartzea eta sentikorra dena babestea, zientziaren eta berrikuntzaren zati handi bati eusten dioten nazioarteko loturak eten gabe. Ikuspegi horretatik, lankidetzak ez du segurtasun ekonomikoa ahultzen; aitzitik, hura indartzeko moduetako bat izan daiteke.
Ideia hori bat dator ekainean planteatu genuenarekin: subiranotasun teknologikoa «ez da dena etxean ekoiztea, aukerarik gabe ez geratzea baizik». Euskal sistemarentzat, horrek leloak baino gehiago, metodoa eskatzen du. Datuekin bereizi behar dira ekonomia moderno baten ohiko interdependentzia eta kalteberatasun bihur daitezkeen gehiegizko kontzentrazioak. Era berean, esku-hartzea non egin erabaki aurretik, gaitasun kritikoak eta haien mendekotasunak identifikatu behar dira.
Tentsio hori bereziki nabarmena da unibertsitateetan eta ikerketa-zentroetan. 2025ean, herrialdeek ikerketaren segurtasunari buruzko 250 neurri inguru jakinarazi zizkioten ELGAri, 2018an baino ia hamar aldiz gehiago; neurri horiek aplikatzen zituzten herrialdeen kopurua 12tik 41era igo zen. Neurri horiek antolatzeko, erakundeak «3P» esparrua proposatzen du: gaitasun estrategikoak sustatzea (promote), ikerketa sentikorra babestea (protect) eta norberaren interesak nazioartean proiektatzea (project). Horrek guztiak hiru irizpideren arabera gidatu behar du: proportzionaltasuna, zehaztasuna eta lankidetza. Birformulatutako ZTBPk dagoeneko jasotzen du Europako ikuspegia arlo horretan. Hala ere, ikuspegi hori Zientzia, Teknologia eta Berrikuntzaren Euskal Sarean (ZTBES) nola aplikatuko den azterketa espezifiko baten bidez landu beharko litzateke. Sheehanek eta Magronek gogorarazten dutenez, arrakasta ez da neurtuko isolatzeko gaitasunaren arabera, baizik eta interdependentzia hori erresilienteagoa, seguruagoa eta berrikuntzarekin bateragarria izatea lortzeko gaitasunaren arabera.
